ప్రాచీన భారతదేశంలో 'తటస్థత'(త్రివేణి)
రచన: కె. ఆర్. ఆర్. శాస్త్రి, M.A., B.L.-ఆంగ్ల రచనకు నా అనువాదం
(న్యాయవాది, మద్రాసు)
ప్రాచీన కాలం నాటి దేశాలకు "నేడు మనం 'తటస్థత' (neutrality) అని పిలిచే భావనను సూచించే పదాలు లేవు" అని ప్రొఫెసర్ లారెన్స్ అభిప్రాయపడ్డారు (Lawrence, International Law, VII Ed., P. 583). అదేవిధంగా, "ప్రాచీన కాలంలో అంతర్జాతీయ చట్టం అనే భావన లేనందున, అప్పటి దేశాల మధ్య ఒక చట్టపరమైన వ్యవస్థగా 'తటస్థత' ఉనికిలో ఉంటుందని ఆశించలేము" అని ప్రొఫెసర్ ఒపెన్హీమ్ పేర్కొన్నారు (Oppenheim, IV Ed. Vol. II P. 452). 18వ శతాబ్దం తర్వాత జరిగినంత విస్తృతమైన లేదా సూక్ష్మమైన వివరణలతో కూడిన తటస్థతా సిద్ధాంతం అప్పట్లో అభివృద్ధి చెందకపోయినప్పటికీ, కనీసం వేద మరియు మౌర్య కాలాల్లో ప్రాచీన భారతదేశంలో ఈ భావన బాగా ప్రచారంలో ఉందనడానికి తగినన్ని ఆధారాలు ఉన్నాయి.
ఋగ్వేదం (X, 97, 12) మరియు అధర్వణ వేదం (IV, 9, 4) లలో 'ఉదాసీన' (అంటే తటస్థంగా ఉండటం) అనే పదం ప్రస్తావించబడింది. అలాగే, కౌటిల్యుడు అంతర్జాతీయ సంబంధాలను మూడు రకాలుగా విభజించాడు: (1) 'విగ్రహ' (యుద్ధం), (2) 'సంధి' (శాంతి) , 'ఆసవ' (తటస్థత) (అర్థశాస్త్రం, 7వ అధికరణం, 1వ అధ్యాయం). డాక్టర్ శామా శాస్త్రి 'ఆసవ' అనే పదాన్ని 'తటస్థత'గా అనువదించారు (అర్థశాస్త్రం, అనువాదం III Ed. P. 293).
అంతేకాకుండా, కౌటిల్యుడు విదేశీ పాలకులను నాలుగు వర్గాలుగా విభజించాడు: (1) 'అరి' (శత్రువు), (2) 'మిత్ర' (మిత్రుడు), (3) 'మధ్యమ' (మధ్యవర్తి - డాక్టర్ శామా శాస్త్రి అనువాదం ప్రకారం), , (4) 'ఉదాసీన' (తటస్థుడు). 'హిందూ పరిపాలనా సంస్థలు' (The Hindu Administrative Institutions) అనే తన పాండిత్యపూరిత గ్రంథంలో, డాక్టర్ శామా శాస్త్రి 'మధ్యమ' , 'ఉదాసీన' అనే పదాలను సరిగ్గా అనువదించలేదని నా మిత్రుడు శ్రీ వి. ఆర్. ఆర్. దీక్షిత్ ఎందుకు భావించారో స్పష్టంగా లేదు (P. 271). మరోవైపు, 'ఉదాసీన' అనే పదానికి ఆయన స్వయంగా ఇచ్చిన 'negligible' (అల్పమైన/పట్టించుకోనవసరం లేని) అనే అనువాదం శాస్త్రీయమైన దానికంటే వాడుక భాషా పరమైనదిగానే ఎక్కువగా కనిపిస్తుంది. అంతేకాకుండా, కౌటిల్యుని ప్రకారం రాజ్యాల వలయం ('మండలం') పన్నెండు మంది రాజులతో కూడి ఉంటుంది: - 'విజిగీషువు' (ఆక్రమణదారుడు), 'అరి' (తక్షణ శత్రువు), 'మిత్ర' (ఆక్రమణదారుని మిత్రుడు), 'అరిమిత్ర' (శత్రువు యొక్క మిత్రుడు), 'మిత్రారి-మిత్ర' (ఆక్రమణదారుని మిత్రుని మిత్రుడు), 'అమిత్ర-మిత్ర' (శత్రువు యొక్క మిత్రుని మిత్రుడు), 'పార్ష్విగ్రహ' (సమీప శత్రువు), 'ఆక్రంద' (వెనుక వైపు మిత్రుడు), 'పార్ష్విగ్రహసార' (సమీప శత్రువు యొక్క మిత్రుడు), 'ఆక్రందసార' (సమీప మిత్రుని మిత్రుడు), 'మధ్యమ' (మధ్యవర్తి), 'ఉదాసీన' (తటస్థుడు).
ప్రొఫెసర్ బంధ్యోపాధ్యాయ పేర్కొన్నట్లుగా, ప్రాచీన హిందువులు "రాజ్యాల మధ్య సంబంధాలకు సంబంధించిన నియమాలను, ఉమ్మడి మానవత్వానికి మూలాధారమైన ధర్మం లేదా మతం ఆధారంగా రూపొందించడానికి" ప్రాధాన్యతనిచ్చారు (బంధ్యోపాధ్యాయ, ఇంటర్నేషనల్ లా ఇన్ ఏన్షియంట్ ఇండియా, పేజీ 8).
అదే విధంగా, ప్రొఫెసర్ ఎస్.వి. విశ్వనాథ (తమ ఇంటర్నేషనల్ లా ఇన్ ఏన్షియంట్ ఇండియా, పేజీ 9లో) ఇలా అభిప్రాయపడ్డారు: "భారతదేశంలో అంతర్జాతీయ చట్టాన్ని అన్ని భారతీయ రాజ్యాలు అంగీకరించాయి, ఎందుకంటే ఇది సమాజంలో వ్యక్తి ప్రవర్తనను కూడా నియంత్రించే ధర్మంపై ఆధారపడి ఉంది." 'మండలం'కు తనను తాను 'నాభి'గా (కేంద్ర బిందువుగా) మలుచుకుని, చుట్టూ ఉన్న రాజ్యాలను 'నేమి'గా (చక్రపు ఆకులు లేదా అంచులుగా) ఉండేలా చూసుకోవాలని కౌటిల్యుడు వివేకవంతుడైన రాజుకు సూచిస్తాడు.
మళ్ళీ, 'మండలం' (రాజ్యాల వలయం) భావనలో కనీసం ఆరు రకాల మధ్యంతర సంబంధాలు కనిపిస్తాయి. 'మధ్యమ' (మధ్యవర్తి) , 'ఉదాసీన' (తటస్థుడు) మధ్య ఉన్న వ్యత్యాసాలు, తటస్థ వైఖరి పట్ల ప్రాచీన హిందువులకు ఉన్న స్పష్టమైన అవగాహనకు బలమైన నిదర్శనంగా నిలుస్తాయి. 'ఉదాసీన' , 'మధ్యస్థ' అనే పదాలపై శంకరుల వ్యాఖ్యానం ఈ క్రింది స్పష్టమైన వ్యత్యాసాన్ని తెలియజేస్తుంది: - (భగవద్గిత VI, 9). 'ఉదాసీన' అంటే ఏ పక్షం వైపూ మొగ్గు చూపని వ్యక్తి; 'మధ్యస్థ' అంటే పోరాడుతున్న ఇరు పక్షాలలో ఎవరికైనా మేలు జరగాలని కోరుకునే వ్యక్తి. హిందువుల ప్రాచీన సాహిత్యంలో 'ఉదాసీన' అనే పద ప్రస్తావన, అలాగే కౌటిల్యుడు రాజ్యాల కూటమిలో 'ఉదాసీన' రాజ్యానికి కేటాయించిన స్థానం—ఈ రెండూ కలిసి ప్రాచీన హిందువులకు 'తటస్థత' (neutrality) అనే భావన పట్ల ఉన్న వైఖరిని స్పష్టంగా మరియు నిస్సందేహంగా తెలియజేస్తాయి. యుద్ధం, శాంతి మరియు తటస్థత అనే మూడు విభజనలు ప్రాచీన భారతీయ చరిత్రలోని అన్ని కాలాల్లోనూ స్పష్టంగా కనిపించకపోవచ్చు; కానీ ప్రాచీనులకు ఈ భావనను సూచించే పేరు ఏదీ లేదని భావించడం మాత్రం సరైనది కాదు. ఆంగ్ల , అమెరికన్ రచయితలు రోమన్ల 'మెడి' (medii), 'అమిసి' (amici) , 'పాకాటి' (pacati) అనే పదాలపై; అలాగే గ్రోటియస్ యొక్క 'మెడి' (medii) బైంకర్షాక్ (Bynkershock) వాడిన 'నాన్-హోస్టెస్' (non-hostes) అనే "విచిత్రమైన పదబంధం"పై ప్రత్యేక దృష్టి సారిస్తారు. కానీ, "ఏ పక్షం వైపూ మొగ్గు చూపని వ్యక్తి"గా 'ఉదాసీన'ను నిర్వచిస్తూ శంకరులు అందించిన సూక్ష్మమైన అంతర్దృష్టిని కలిగించే వివరణ మాత్రం అంతర్జాతీయ చట్టానికి సంబంధించిన ప్రామాణిక పాఠ్యపుస్తకాలలో ఎక్కడా కనిపించదు.
మీ- గబ్బిట దుర్గాప్రసాద్ -8-8-26-ఉయ్యూరు.
